Muzea i instytucje kultury pracują z unikatowymi przedmiotami, dokumentami i przestrzeniami, z których wiele jest delikatnych lub istnieje w jednym egzemplarzu. Jednocześnie fizyczny dostęp do nich ograniczają powierzchnia ekspozycji, położenie geograficzne, godziny otwarcia oraz stan samych obiektów.
AR w muzeach i VR w muzeach pomagają połączyć dostęp do dziedzictwa kulturowego z jego odpowiedzialną ochroną. AR to cyfrowa warstwa nakładana na rzeczywistość, dostępna za pośrednictwem smartfona lub innego urządzenia, natomiast VR to w pełni cyfrowe środowisko lub kopia obiektu, dostępna niezależnie od fizycznego miejsca pobytu. W tym artykule przyjrzymy się temu, jak te technologie poszerzają granice ekspozycji, wspierają digitalizację dziedzictwa kulturowego i dostarczają zwiedzającym więcej kontekstu bez zbędnej ingerencji w oryginał.
Dlaczego muzeom i instytucjom kultury nie wystarczają tradycyjne formaty
Klasyczna ekspozycja pozostaje podstawą doświadczenia muzealnego, jednak nie zawsze może w pełni odpowiadać na współczesne zadania instytucjonalne:
- Fizyczny dostęp zależy od położenia geograficznego, godzin otwarcia muzeum i stanu eksponatu.
- Częsty kontakt lub przemieszczanie stwarzają dodatkowe zagrożenia dla delikatnych i unikatowych obiektów.
- Statycznemu tekstowi, fotografii czy gablocie trudno oddać skalę, historyczne otoczenie oraz rozwój wydarzenia w czasie.
Właśnie w takich sytuacjach technologie cyfrowe dla instytucji kultury stają się praktycznym rozszerzeniem pracy muzealnej.
Jakie zadania muzeów i projektów kulturalnych pomagają realizować AR i VR
1. Poszerzyć dostęp do dziedzictwa poza fizyczną przestrzenią
Gdy osobista wizyta jest niemożliwa lub ograniczona, wirtualne muzeum pozwala poznawać kolekcję bez przywiązania do konkretnego budynku.
- Wirtualne wycieczki, galerie internetowe i wirtualny spacer 3D po muzeum udostępniają ekspozycję użytkownikom z innych miast i krajów w dogodnym dla nich czasie.
- Cyfrowe kopie sal i eksponatów można włączać do programów edukacyjnych, turystycznych i popularyzatorskich, uzupełniając je komentarzami specjalistów.
- Zdalny format udostępnia materiały osobom, które ze względu na stan zdrowia, kwestie bezpieczeństwa lub inne przyczyny nie mogą przyjechać na miejsce.
W ten sposób cyfryzacja muzeum poszerza obecność instytucji, a fizyczna ekspozycja zachowuje własną wartość i rolę. Dla zespołu muzeum jest to również możliwość pracy z materiałami jednej kolekcji w kilku kontekstach: na wystawie stałej, w nauczaniu zdalnym, w tematycznym projekcie internetowym lub podczas przygotowań do przyszłej wystawy. Treści można porządkować według języka, wieku czy poziomu przygotowania odbiorców, nie zmieniając samego przedmiotu ani podstawowych informacji naukowych na jego temat.
2. Zachować delikatne lub utracone dziedzictwo w postaci cyfrowej
Jeśli priorytetem są dokumentacja i konserwacja, technologie 3D pomagają dokładnie zarejestrować kształt oraz cechy przestrzenne obiektu w określonym momencie.
- Dokumentacja 3D przedmiotów, architektury i miejsc historycznych pozwala tworzyć materiały cyfrowe do długoterminowego przechowywania, monitorowania stanu oraz pracy naukowej.
- Cyfrowa rekonstrukcja obiektów historycznych umożliwia odtworzenie utraconego budynku, wnętrza lub artefaktu na podstawie archiwalnych fotografii, rysunków i opisów.
- Uporządkowane zbiory cyfrowe mogą zapewniać badaczom kontrolowany dostęp do materiałów bez dodatkowego obciążania oryginałów.
Cyfrowa kopia nie zastępuje przedmiotu i nie znosi potrzeby fizycznej konserwacji. Utrwala informacje o nim, wspiera badania i zmniejsza zależność wiedzy od aktualnego stanu oryginału. Właśnie dlatego pojęcie digital heritage obejmuje nie tylko prezentację, lecz także dokumentację, opis, przechowywanie i zarządzanie dostępem. O jakości takich zbiorów nie decyduje samo istnienie modelu 3D: ważne są dokładność dokumentacji, metadane, opis pochodzenia, powiązanie z ewidencją muzealną, zasady dostępu, formaty przechowywania oraz możliwość przeniesienia materiałów do innego systemu w przyszłości.
3. Pogłębić interakcję zwiedzającego bezpośrednio na miejscu
Gdy eksponat wymaga wyjaśnienia, a przestrzeń potrzebuje kontekstu historycznego, rozszerzona rzeczywistość dla muzeum może prezentować informacje dokładnie w momencie kontaktu z obiektem.
- Cyfrowa warstwa nakładana na eksponat lub przestrzeń prezentuje rekonstrukcję, tłumaczenie, animację, zdjęcie archiwalne lub komentarz kuratora.
- Interaktywne trasy, zadania i questy pomagają stopniowo zgłębiać temat, dostrzegać powiązania między przedmiotami i patrzeć na wydarzenie z różnych perspektyw.
- Scenariusz WebAR może być uruchamiany na smartfonie zwiedzającego bez osobnej aplikacji czy specjalistycznego sprzętu, jeśli odpowiada to koncepcji projektu.
Interaktywne muzeum w takim formacie nie przeciąża wszystkich eksponatów efektami cyfrowymi. Technologia powinna pojawiać się tam, gdzie wyjaśnia to, co niewidoczne, przywraca utracony kontekst lub sprawia, że złożony materiał staje się bardziej zrozumiały dla określonej grupy odbiorców. Może na przykład pokazywać pierwotny wygląd uszkodzonej budowli, proces tworzenia artefaktu lub zmiany przestrzeni miejskiej w różnych okresach. Dlatego prace rozpoczyna się od zadania kuratorskiego, treści i trasy zwiedzającego, a dopiero później wybiera się format techniczny.
Szczególny przypadek: gdy AR i VR stają się narzędziem zachowania pamięci
W miejscach pamięci i instalacjach memorialnych AR i VR mogą łączyć fizyczną przestrzeń pamięci z archiwalnymi fotografiami, dokumentami, świadectwami i odtworzonymi obrazami cyfrowymi. Dzięki temu zwiedzający zyskuje możliwość zrozumienia historii konkretnego miejsca, wydarzenia lub człowieka bez ingerencji w samo miejsce. AR dla miejsc pamięci nie pełni w tym kontekście funkcji rozrywkowej, lecz pomaga zachowywać i przekazywać zweryfikowane materiały z należytym szacunkiem dla osób, o których opowiadają. O odpowiedzialnym charakterze projektu decydują rzetelność źródeł, etyczna redakcja oraz ostrożność w sposobie interakcji z odbiorcami.
AR/VR warto rozważyć, gdy trzeba:
- poszerzyć grono odbiorców poza osoby odwiedzające dane miejsce osobiście;
- utrwalić delikatny, uszkodzony lub utracony obiekt w postaci cyfrowej;
- dodać nowy poziom interakcji na miejscu;
- zachować pamięć o wydarzeniu lub człowieku.
Rezultat zależy nie od liczby efektów, lecz od tego, na ile format odpowiada zadaniu kulturalnemu, edukacyjnemu lub badawczemu.
W kolejnym artykule omówimy, jak wybierać między miejscem pamięci wykorzystującym AR, ekspozycją WebAR a wycieczką VR w zależności od celu projektu.
Planujecie poszerzyć dostęp do kolekcji muzealnej lub zachować dziedzictwo w formacie cyfrowym? ADVIN opracowuje rozwiązania AR i VR dla muzeów, instytucji kultury oraz projektów historyczno-kulturalnych.
